RU
ЭҲЁ ВА РУШДИ ШАШМАҚОМ ДАР ДАВРОНИ ИСТИҚЛОЛ
“Шашмақом – достони мӯҳташами савту калом аст, ки дар навоҳои он беҳтарин ва олитарин орзӯву пиндорҳои неки аҷдодони мо таҷассум гардидаанд. Дар мусиқии Шашмақом намунаҳои маърифатангези назми оламшумули тоҷикӣ бо лаҳни форам ба парвоз омада, рӯҳи мардуми шеърдӯсту маърифатпарвари моро болида месохтаанд.”
Эмомалӣ Раҳмон.
Шашмақом ва Дувоздаҳмақом ду шохаи бунёдии мусиқии классикии тоҷику форс мебошанд, ки таърихи тӯлонии рушди фарҳанги мусиқии мардумони ориёиро ифода мекунанд. Агарчӣ онҳо ба як низоми мусиқӣ тааллуқ доранд, аммо аз рӯи сохтор ва давраи ташаккул фарқ мекунанд. «Дувоздаҳмақом» маҷмӯи муҳташами созию овозии силсилавии устодонаи мусиқии классикии тоҷику форс аст, ки дар нимаи дуввуми асри XII ва аввали асри XIII ташаккул ёфтааст. Он аз шаш овоз, бисту чор шуъба, чилу ҳашт гӯша ва дигар шохаҳои созию овозӣ иборат аст. Ин низоми мукаммал дар асоси шеърҳои форсӣ ва оҳангҳои бостонӣ ташаккул ёфта, заминаи рушди мусиқии мақомии баъдина гардид.
Калимаи «Шашмақом» аз забони форсӣ-тоҷикӣ гирифта шуда, маънои луғавии он «шаш мақом» мебошад.
Мафҳуми калимаи «Шаш» дар таркиби ин калима рақами шаш мебошад. «Мақом» дар мусиқии классикии Шарқ ба маънои ҷой, макон, ва ё силсилаи оҳангҳо меояд.
Шашмақом — маҷмӯи мукаммали оҳангу таронаҳои силсилавии шифоҳии мусиқии ҳирфаии мардуми тоҷик ва узбек мебошад, ки дар низоми ягонаи шаклбандӣ ва зарбу лаҳн мураттаб гардидаанд.
Маънои аслии он чунин аст. "Шаш мақом" ё "Шаш лад" ишора ба шаш силсилаи асосии мусиқӣ аст, ки заминаи ин санъати классикиро ташкил медиҳанд.
Он аз шаш мақом ё силсилаи овозӣ-созӣ иборат аст: Бузрук, Рост, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ ва Ироқ.
Таърих ва ҷойгоҳи Шашмақом асосан дар Бухорои қадим шакл гирифта, баъдан дар ҳудуди Тоҷикистон ва Ӯзбекистон рушд кардааст. Ин жанр ҳамчун мероси фарҳангии ғайримоддии башарият дар ЮНЕСКО сабт шудааст.
Сохтори ҳар як мақом аз ду бахши асосӣ иборат аст: инструменталӣ (мушкилот) ва вокалӣ (наср).
Шашмақом шоҳасари мусиқии классикии халқҳои тоҷик ва ӯзбек буда, дар Осиёи Марказӣ (махсусан Бухоро ва Самарқанд) ташаккул ёфтааст. Сохтори ҳар як мақом аз ду қисми асосӣ иборат аст. Мушкилот (қисми созӣ инструменталӣ). Наср (қисми овозӣ вокалӣ), ки бар пояи ашъори классикӣ (ғазалҳо) иҷро мешавад.
Силсилаи мусиқӣ, ин як системаи мукаммали вокалӣ-инструменталӣ (овозӣ ва созӣ) мебошад, ки аз шаш мақоми асосӣ иборат аст. Маъноҳои ин шаш мақом инҳоянд:
Бузрук, маънои калимаи “Бузрук” (ё Бузург) дар таркиби силсилаи «Шашмақом» чунин аст. Маънои луғавии Бузрук (шакли форсии тоҷикии «Бузург») маънои «калон», «бузург», «азим» ва «сарвар»-ро дорад. Ин мақоми аввалин ва асосӣ дар силсилаи Шашмақом ба ҳисоб меравад. Онро аксар вақт ҳамчун «мақоми бузург» ё «мақоми сарвар» меноманд, зеро он силсиларо оғоз мекунад ва дорои сохтори мураккабу пурҳаҷм аст. Хулоса Бузрук ин мақоми аввалини Шашмақом аст, ки маънои «бузург» ва «сарвар»-ро ифода карда, бо шукӯҳу шаҳомати худ фарқ мекунад.
Рост маъноми калимаи “Рост” дар санъати мусиқии Шашмақом яке аз мақомҳои асосӣ ва марказӣ ба шумор меравад. Маъно ва хусусиятҳои он, номи мақом, ин дувумин мақом дар силсилаи Шашмақом (пас аз Бузрук ва пеш аз Наво) аст. Маънои луғавӣ ва калимаи "Рост" дар ин ҷо ба маънои ростӣ, дурустӣ, ростқавлӣ ва ҳаққонӣ меояд, аз ҷиҳати мусиқӣ, ин мақом дорои оҳангҳои ҷиддӣ, пурҳашамат, вазнин, вале дар айни замон рӯҳбахш ва хушҳолкунанда мебошад, хусусияти овозӣ, мақоми Рост одатан дар пардаҳои миёна ва болоӣ иҷро шуда, таровати махсус ва садои барҷаста дорад. Дар маҷмӯъ, Рост мақомест, ки бардошти эҳсосоти самимӣ, ростӣ ва устувориро дар мусиқии классикии тоҷик ифода мекунад.
Наво маънои калимаи «Наво» дар истилоҳоти мусиқии «Шашмақом» маъноҳои зеринро дорад, маънои луғавӣ дар забони форсӣ тоҷикӣ «наво» ба маънои овоз, оҳанг, нағма, навозиш ва садо меояд. Наво номи яке аз мақомҳои асосӣ дар маҷмӯи Шашмақом аст (дар баробари Бузрук, Рост, Дугоҳ, Сегоҳ, Ироқ), хусусияти мусиқӣ, мақоми «Наво» бо оҳангҳои форам, гуворо ва аксар вақт маҳзуну ошиқонаи худ фарқ мекунад. Он барои баён кардани эҳсосоти нозуки инсонӣ истифода мешавад. Хулоса, дар заминаи Шашмақом, «Наво» танҳо як оҳанг нест, балки номи як мақоми мушаххаси мусиқӣ мебошад.
Дугоҳ маънои калимаи «Дугоҳ» дар маҷмӯи мусиқии «Шашмақом» яке аз мақомҳои асосӣ ва шуъбаҳои муҳим ба ҳисоб меравад.
Маъно ва хусусиятҳои он иборатанд аз маънои луғавӣ, «Дугоҳ» аз калимаҳои форсии «ду» ва «гоҳ» (ҷой, мақом, парда) таркиб ёфта, маънои «пардаи дуюм» ё «мақоми дуюм»-ро дорад. Дар Шашмақом, ин номи яке аз шаш мақоми асосии мусиқии классикии тоҷик аст (дар баробари Бузрук, Рост, Наво, Сегоҳ ва Ироқ). Хусусияти оҳанг. Дугоҳ одатан бо оҳангҳои форам, нарм, ошиқона ва гоҳе ғамгин иҷро мешавад. Он яке аз мақомҳои маъмул ва ҷаззоби маҷмӯи «Шашмақом» ба шумор меравад, дар маҷмӯъ, Дугоҳ мақоми дуюми овозии классикии тоҷикӣ ва ӯзбекӣ аст, ки сохтори махсуси пардаӣ ва зарбӣ дорад.
Сегоҳ маънои калимаи «Сегоҳ» дар таркиби маҷмӯи мусиқии Шашмақом (Рост, Наво, Бузрук, Дугоҳ, Сегоҳ, Ироқ) яке аз шаш мақоми асосӣ буда, маънои зеринро дорад, маънои луғавӣ, аз форсӣ тарҷума шуда, «Сегоҳ» маънои «ҷойи сеюм» ё «пардаи сеюм»-ро дорад (се гоҳ ҷой), дар мусиқӣ ин яке аз оҳангҳои хоси мақомҳои классикии тоҷикӣ буда, дар сохтори маҷмӯи Шашмақом ҳамчун мақоми панҷум (ё дар баъзе таснифотҳо ҷойи дигар) номбар мешавад. Хусусияти. Сегоҳ одатан оҳанги махсус, оҳангҳои лирикӣ ва эҳсосии баландро дар бар мегирад, ки дар системаи мусиқии ҳирфаии мардуми тоҷик ва ӯзбек ҷойгоҳи хос дорад. Хулоса, Сегоҳ яке аз шаш мақоми асосии Шашмақом аст, ки маънои «пардаи сеюм»-ро ифода мекунад.
Ироқ маънои калимаи «Ироқ» дар доираи шашмақоми тоҷикӣ (ва узбекӣ мебошад) яке аз шаш мақоми асосии классикӣ ба ҳисоб меравад. Инҳо маъниҳои асосии он мебошанд. Мақоми шашум, дар таркиби Шашмақом (Рост, Наво, Бузрук, Дугоҳ, Сегоҳ, Ироқ), мақоми охирин ва шашум Ироқ ном дорад. Номи маҳал наво. Ироқ дар мусиқии классикӣ ҳамчун номи як шуъба ё мақоми муайяни оҳангӣ маълум аст, ки хусусиятҳои лаҳниву зарбии худро дорад. Хусусияти оҳанг. Мақомҳои мусиқӣ, аз ҷумла Ироқ, маъмулан дорои сохтори мураккаби овозиву созӣ буда, эҳсосоти хосро ифода мекунанд. Умуман, Ироқ як бахши ҷудонашавандаи силсилаи мусиқии ҳирфаии Шашмақом аст.
Шашмақом ҳамчун мероси ғайримоддии фарҳангии ЮНЕСКО эътироф шудааст. Он дар радифи дигар арзишҳои миллии тоҷикон зери таваҷҷуҳи хосаи Роҳбари давлат қарор дошта, ҷиҳати рушди ин санъати миллӣ ва бузургдошти “Шашмақом” ба ҳайси як рукни абадзиндаи миллат ҳамчун достони муҳташами савту калом аст. Шашмақом соли 2000-ум мақоми давлатиро касб кард. Соли 2003 ба феҳристи шоҳасарҳои Созмони байналмилалии ЮНЕСКО пешниҳод шуда, баъди омӯзиш ва тадқиқоти олимон соли 2008 ба феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддӣ ворид карда шуд. Ин бори дигар шуҳрати санъати миллии тоҷиконро дар арсаи байналмилалӣ баланд бардошт.
Феълан дар вилояти Хатлон ансамбли “Шашмақом” фаъолияти пурсамар дорад. Нақши ҳунармандони ин жанри мусиқии миллӣ дар баланд бардоштани камолоти маънавии мардум ва тарбияи насли наврас дар ҷодаи шашмақомхонӣ кам нест. Иҷрои анъанавӣ аз ҷониби ансамбле иҷро мешавад, ки аз созҳои ба монанди дутор, танбур, рубоб, ғиҷак, чанг ва доира иборат аст.
Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Хатлон барои рушди ин жанри миллӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда, ҷиҳати эҳё ва идомаи мактаби мусиқии шашмақомхонӣ шароиту имкониятҳои мусоид фароҳам овардааст.
Хулоса, хамасола мутахассисони савту каломи ин санъати асили таърихӣ яъне Шашмақом, ки қуллаи мусиқии классикии тоҷик буда, маънои маҷмӯи шаш силсилаи мусиқиро дорад аз соли 2002 то ин ҷониб рӯзи 12 май ҳамчун «Рӯзи Шашмақом» ҷашн гирифта мешавад.
Ходими илмии
шуъбаи таърихи санъат
Қурбонова С.М.